Ks. Tadeusz Fitych - "Artykuły"

Giovanni Battista Lancellotti (1622-1627)¹

Wspomniana wymiana nuncjuszów dotyczy dwóch postaci - arcybiskupa Cosimo de Torres, który 5 września 1622 roku został zamianowany kardynałem, a 22 tegoż miesiąca - konprotektorem Polski przy Stolicy Apostolskiej oraz biskupa Noli, któremu około 22 listopada papież Grzegorz XV powierzył misję nuncjusza apostolskiego w Polsce² . W konsekwencji rytm i szlak 154-dniowej podróży Giovanniego Battisty Lancellottiego z Rzymu do Warszawy należy zaliczyć do jednej z najszybszych w historii wymiany posłów papieskich w pierwszych dziesięcioleciach XVII wieku (zob. mapa n. 6).

Wobec czego po stu latach od nieudokumentowanego otwarcia polskiej nuncjatury, a po bez mała siedemdziesięciu latach funkcjonowania stałej, rezydencjalnej nuncjatury nad Wisłą - w Krakowie (tylko do r. 1596), trzydziestym pierwszym z kolei nuncjuszem papieskim w Polsce, był wspomniany biskup diecezji Nola w południowych Włoszech Giovanni Battista Lancellotti, do chwili obecnej praktycznie nieznany we włoskiej i europejskiej literaturze. Tym razem, bazując na nieznanych dotąd źródłach, dokonamy jedynie skrótowej prezentacji jego osoby, aby następnie podjąć próbę przybliżenia zakresu prac zrealizowanych przez nuncjusza Lancellottiego w trakcie jego pierwszego miesiąca pobytu w Warszawie.

1. Osoba nuncjusza

Wywodził się z włoskiej rodziny, której początki odnajdujemy we wczesnym średniowieczu w Portugalii, ale już po 1442 roku³ jej przedstawiciele (m.in. Federico Lancellotti) osiedli się w Rzymie (dalsi zamieszkali w Bolonii i Neapolu oraz w Awinionie i Brukseli)⁴ . Już w wieku XVII nobilitacja tej rodziny patrycjuszy rzymskich wyrażała się z tytułem "marchese", a po roku 1726 również "principi di Lauro" (wiązała się z tym posiadłość ziemska wraz z gotyckim zamkiem Lauro, a usytuowana w Królestwie Neapolu (zob. tabele n. 1).

W roku 1570 jego ojciec Paolo Lancellotti poślubił Giulię Delfini (†22 III 1591), skoligaconą z późniejszym papieżem Pawłem V (Camillo Borghese, rzymianinem)⁵ . Małżeństwo to miało dziesięcioro dzieci (zob. tabele n. 1). Giovanni Battista La ncellotti urodził się w Rzymie, w niedzielne popołudnie 20 listopada 1575 roku i został ochrzczony w kościele św. Szymona⁶ (w centrum miasta pomiędzy piazza Navona, a Tybrem). Był szóstym z kolei dzieckiem, ale żyjącym najdłużej, bo aż 80 lat. Mając niespełna osiemnaście lat nie skorzystał z możliwości kształcenia się w Rzymie, i w roku 1591 wyjechał (najprawdopodobniej razem z bratem Orazio i Octavio)⁷ na studia prawnicze do Perugii (k Bolonii), gdzie już pod datą 13 listopada 1591 roku wpisał się do metryki tamtejszego uniwerystetu⁸ . Fakt ten staje się bardziej zrozumiałym, gdy zauważymy, że już od drugiej połowy XVI wieku na uniwersytecie w Perugii aktywnym i słynnym, był ceniony do dzisiaj klasyk prawa, profesor Giovanni Paolo Lancellotti (*1522 †1590)⁹ . Po powrocie do Rzymu rozpoczął karierę kościelną pracując w urzędach watykańskich¹⁰ . Na prestiżowy angaż kurialny i "szybką karierę" Giovanniego Battisty Lancellottiego decydujący wpływ wywarła pozycja rodziny osiadłej przed półtora wiekiem w Rzymie oraz watykańskie stanowiska jego dwu najbliższych krewnych tzn. - wuja kardynała Scipione (*1527 †1598) i brata Orazio (*8 XII 1571 †9 XII 1620) zamianowaneg o przez Pawła V kardynałem w roku 1611 (zob. tabela n. 1). W Kurii Rzymskiej Giovanni Battista pracował nie dłużej niż pięć lub siedem lat. W tym to czasie otrzymał beneficjum i godność "kanonika bazyliki św. Piotra na Watykanie" (przed l5 VI 1605)¹¹ , a spośród trzydziestu znanych wówczas kurialnych urzędów¹² sprawował dwa należące do najbardziej prestiżowych prałatur: abrewiatora apostolskiego¹³ i referendarza obydwu Sygnatur¹⁴ , jak również następcy swego brata na urzędzie audytora Roty Rzymskiej¹⁵ . Wraz z objęciem Stolicy Apostolskiej przez papieża Pawła V (1605-1621), którego przyszły nuncjusz był nepotem, rozpoczęła się jego błyskawiczna dziesięcioletnia kariera, realizowana w Państwie Kościelnym przez wówczas jeszcze niespełna trzydziestoletniego Lancellottiego. Paweł V wielokrotnie mianował go gubernatorem i wicelegatem¹⁶ w czterech największych i najbardziej znaczących - poza rzymską, tzw. "Patrimonium Petri" - prowincjach Państwa Kościelnego. Był on kolejno: już od 15 czerwca 1605 roku gubernatorem Rimini¹⁷ w Romanii, gubernatorem Faenzy¹⁸ przez niespełna trzy miesiące, a od 7 listopada 1606 roku przez okres trzech lat wicelegatem Romanii¹⁹ ; następnie od 9 października 1609 do ok. 23 października 1610 wicegubernatorem Benewentu²⁰ , z kolei od jesieni 1610 roku gubernatorem Ankony w prowincji Marka i od 14 grudnia 1613 roku gubernatorem Kampanii Rzymskiej²¹ , gdzie 1 grudnia 1614 roku zastała go wiadomość o nominacji biskupiej dla prestiżowej diecezji Nola²² , będącej sufraganią Neapolu²³ .

Na mocy listu apostolskiego Pawła V, wystawionego w formie bulli w dniu 26 stycznia 1615 roku, Giovanni Battista Lancellotti został konsekrowany na biskupa 15 marca, a w Niedzielę Palmową 9 kwietnia zainaugurował uroczystym ingresem swoje biskupie zarządzanie i duszpasterzowanie²⁴ . Jeszcze w tym samym roku przeprowadził wizytację duszpasterską całej diecezji²⁵ (11 dalszych wizytacji zrealizował w latach 1626-1655)²⁶ , a następnie również i synod²⁷ .

W okresie 25 XI 1622 - 25 VI 1627 na podstawie decyzji papieża Grzegorza XV pełnił misję nuncjusza apostolskiego w Polsce. Od 27 kwietnia 1623 roku rezydował w Warszawie jako trzydziesty pierwszy z kolei poseł papieski w Polsce (licząc w tym 10-ciu "nuncjuszy mniejszych") oraz ósmy, któremu przyszło rezydować w Warszawie jako nowej, od roku 1596, stolicy Rzeczypospolitej (zob. mapa n.7). Za staranność, szybkość realizacji powierzonych mu zadań jak i rozwijany przezeń styl pracy dyplomatycznej wielokrotnie spotkał się z listownym uznaniem ze strony papieża i kardynała Francesco Barberiniego sekretarza Stanu²⁸ , a ponadto w latach 1623-1631 król Zygmunt III Waza usilnie, ale bezowocnie zabiegał o jego promocję kardynalską.

W roku 1627 powrócił do diecezji Nola i mimo wyraźnie pogarszającego się od 1634 roku stanu zdrowia biskup Lancellotti dożył sędziwego wieku 80 lat. 23 lipca 1655 roku w Nola zmarł w opinii świętości, a jego ciało zostało złożone w krypcie katedry tamtejszej katedry.

2. Początki działalności nuncjusza Lancellottiego w Warszawie

Po przybyciu w dniu 23 lutego 1623 roku do Polski, (a więc już w trakcie toczących się obrad sejmu zwyczajnego zwołanego w Warszawie) miał miejsce postój Giovanniego Battisty Lancellottiego w Krakowie. Został on wymuszony wymuszony zarówno trudnymi warunkami atmosferycznymi jak i chorobą. Ostatecznie trwał on aż ponad 50 dni, czyli praktycznie do 15 kwietnia²⁹ . Jest znamienne, że na temat swego złego stanu zdrowia, Lancellotti wypowiadał się dopiero po upływie miesiąca, co nasuwa pytanie, czy owa niedyspozycja nie była posunięciem dyplomatycznym³⁰ . W konsekwencji ostatni etap podróży, z Krakowa do Warszawy - jak świadczą o tym awiza internuncjusza Antonio Cirioliego³¹ - biskup Noli podjął dopiero po Świętach Wielkanocnych, aby w czwartek rano, 27 kwietnia dotrzeć wreszcie do Warszawy³²

Nuncjusz Giovanni Battista Lancellotti natychmiast rozpoczął swą aktywną działalność. Z pewnością jego pierwszym ważnym interlokutorem z tytułu przedłożenia relacji i przekazania nuncjatury był wspomniany już powyżej internuncjusz Antonio Francesco Cirioli, doktor obojga praw wywodzący się z Bolonii³³ . Od roku 1621 pełnił on funkcję audytora nuncjatury Cosimo de Torresa, a następnie w okresie od 19 IX 1622 do 29 IV 1623 realizował zadania internuncjusza związane głównie z przebiegiem sejmu zwyczajnego obradującego od 24 stycznia do 5 marca 1623 roku³⁴ . Kończąc swą dodatkową sześciomiesięczną misję, w dniu 29 kwietnia 1623 roku w liście do sekretarza Stanu kardynała Ludovico Ludovisi pisał, że w poniedziałek 1 maja zamierza pożegnać się z rodziną królewską i najkrótszą drogą powrócić do Rzymu³⁵ .

Natomiast nowo przybyły do swej warszawskiej rezydencji (zob. mapa n. 7) nuncjusz Lancellotti już dnia 29 kwietnia przyjął pierwszych przedstawicieli dworu. Z kolei przewidywano, że w najbliższą niedzielę 30 kwietnia uda się na swą pierwszą audiencję u króla, podczas której - zgodnie z protokołem³⁶ - winien był przedłożyć papieskie brewe uwierzytelniające oraz list kardynała sekretarza Stanu³⁷ . Tymczasem owo pierwsze spotkanie odbyło się jednak tydzień później, w niedzielę przed 9 maja. Podczas audiencji publicznej nuncjusz wręczył królowi wyżej wspomniane dokumenty³⁸ , jednak głównym jego zamiarem było przedłożenie królowi obszernej relacji na temat aktualnej polityczno-militarnej sytuacji w dolinie alpejskiej Valtellina w Lombardii, będącej newralgicznym punktem zmagań obu linii Habsburgów z Francją, Wenecją i protestancką Ligą Gryzonów (Gryzonia - jeden z kantonów szwajcarskich). Negocjacje w Valtellina³⁹ , wzmiankowane przez nuncjusza w korespondencji z dnia 18 III 1623⁴⁰ (zob. tabela n. 4), dotyczyły zapewne poparcia zbrojnego, jakiego papież Grzegorz XV chciał udzielić Hiszpanii w celu restytucji i rekatolicyzacji tych ziem oraz rozwiązania konfliktu z Francją⁴¹ .

Opracowanie Marescottiego umożliwia nam w pewnym stopniu rekonstrukcję owej pierwszej oficjalnej audiencji, jakiej król udzielił nowo przybyłemu dyplomacie papieskiemu⁴² . Na czas audiencji obowiązywał nuncjusza pełny oficjalny strój: "habito longo pavonazzo, cio? sottana, rochetto, mantelletta, mozetta, croce pettorale e capello"⁴³ . Specjalny wysłannik króla przyjeżdżał po niego, do jego rezydencji, karetą królewską zaprzężoną w sześć koni. Po przywitaniu się z nuncjuszem przez podanie prawej dłoni zapraszał go do karety, po czym odwoził na dwór królewski (powóz nuncjusza podążał za nimi, zaprzężony nie mniej okazale). W pałacu królewskim na nuncjusza oczekiwał już, pośrodku sali, marszałek dworu, który bez zatrzymywania się w antykamerze doprowadzał nuncjusza do sali audiencji królewskich. Na widok króla nuncjusz najpierw wyrażał swój szacunek poprzez inklinację, a następnie wręczał rekomendacyjne brewe papieskie i podobny w charakterze list kardynała sekretarza Stanu. W przypadku audiencji półpublicznej (a po spóźnieniu nuncjusza można by oczekiwać właśnie takiej formy) krótka rozmowa z królem odbywała się na siedząco w obecności niektórych przedstawicieli dworu. Biskupa Lancellottiego na niedzielnej audiencji król przyjął w otoczeniu swej rodziny, a przekazane dwa listy uwierzytelniające i rekomendacyjne zostały przyjęte z wielkim szacunkiem⁴⁴ . Jest bardzo prawdopodobne, że jednym z tematów podjętej wówczas rozmowy była nominacja kanclerza koronnego biskupa Andrzeja Lipskiego na Włocławek (co tłumaczy pośpiech, z jakim nuncjusz rozpocznie i zrealizuje jego proces informacyjny)⁴⁵ . Po pożegnaniu i ukłonie nuncjusza marszałek dworu odprowadzał papieskiego dyplomatę do wyjścia, a następnie specjalny wysłannik królewski wsiadał z nuncjuszem do karety i towarzyszył mu aż do jego rezydencji.

Przyglądając się najważniejszym działaniom nuncjusza podjętym zarówno w pierwszym tygodniu jak i w pierwszym miesiącu po oficjalnej audiencji u króla, wypada nam stwierdzić, że był to miesiąc niesłychanie intensywnych prac. W związku z tym, iż papież Urban VIII mianował biskupa łuckiego, kanclerza koronnego Andrzeja Lipskiego biskupem włocławskim⁴⁶ (którego na początku jego kariery protegowali u króla Piotr Tylicki i Jan Tarnowski)⁴⁷ , pierwszy tydzień swej pracy dyplomatycznej rozpoczął nuncjusz 2 maja przesłuchaniem sześciu świadków w celu przygotowania procesu informacyjnego⁴⁸ , który zamknął w wyjątkowo krótkim czasie dziesięciu dni - zob. tabela n. 10⁴⁹ . Natomiast 5 maja Giovanni Battista Lancellotti wysłał z Warszawy swój pierwszy list adresowany do prefekta Kongregacji Propagandy Wiary⁵⁰ . Donosił w nim o spełnieniu polecenia z 29 marca i przekazaniu biskupowi Wilna dekretu dotyczącego spornej kwestii jego precedencji. Ponadto, tak jak już sygnalizował 23 marca z Krakowa, zobowiązał się wydrukować i przekazać polskim biskupom bullę erekcyjną Kongregacji⁵¹ . Na koniec tego pierwszego tygodnia, w dniu 8 maja, nuncjusz został przyjęty przez króla na audiencji prywatnej i dopiero wówczas mógł zrelacjonować rozwój sytuacji w Valtellina, co Zygmunt III przyjął z wielkim zadowoleniem i uznaniem dla troski papieża o zaprowadzenie i ustabilizowanie pokoju pomiędzy dwoma królestwami Hiszpanii i Francji⁵² W r. 1622 Francja, która nie mogła pozostać obojętna wobec usadowienia się Hiszpanów w Palatynacie, została zaalarmowana sytuacją w dolinie Valtellina, gdzie protestancka Liga Gryzonów musiała uznać zwierzchność Filipa IV. Strategiczne znaczenie doliny - wrót z północnych Włoch do Niderlandów i posiadłości austriackich Habsburgów - sprawiło, że kard. Richelieu, który od IV 1624 kierował polityką francuską, przywiązywał ogromną wagę do usunięcia Hiszpanów z Valtelliny. W tym celu Francja zawarła porozumienia z Sabaudią i Wenecją (traktaty 1623 i 1624). W efekcie Richelieu, który nie poprzestał jedynie na działaniach dyplomatycznych, doprowadził w r. 1624 do uwolnienia Valtelliny od wojsk hiszpańskich i oddziałów papieskich. Lancellotti awizował o tym w pierwszym liście do Sekretariatu Stanu, wysłanym następnego dnia, 9 maja⁵³ , przy czym praktycznie pierwszą w kolejności wiadomością była sprawa królewskiej nominacji Andrzeja Lipskiego na wakujące biskupstwo włocławskie, którą nuncjusz powiązał ze swoją oficjalną wizytą u króla. W trakcie spotkania z Zygmuntem III Lancellotti stawił się do dyspozycji króla w czasie jego podróży Wisłą do Gdańska⁵⁴ , którą monarcha rozpoczął już 9 maja wieczorem⁵⁵ .

W przeciągu całego miesiąca pracy dyplomatycznej w Warszawie nuncjusz wyekspediował do Rzymu zakończony proces informacyjny biskupa Andrzeja Lipskiego, siedem listów adresowanych do Sekretariatu Stanu i dwa przeznaczone dla Kongregacji Propagandy Wiary. W swym drugim z kolei liście, przesłanym do tejże Kongregacji w dniu 10 maja, zawarł jedynie rekomendację wojewody wileńskiego Lwa Sapiehy (†1633), udzieloną Grzegorzowi Danvitzowi w celu umożliwienia mu kontynuowania studiów na terenie Rzymu w kolegium greckim⁵⁶ .

Natomiast w owych siedmiu listach, wysłanych do sekretarza Stanu kardynała Ludovico Ludovisi w dniach od 9 do 25 maja, Lancellotti informował m.in., iż:

1. król oczekiwał przybycia ambasadora Polski Krzysztofa Zbaraskiego, wracającego z Konstantynopola z ambasadorem tureckim (tu nuncjusz załączył kopię tłumaczenia listu ambasadora tureckiego do króla)⁵⁷ ;
2. król został poinformowany o pobycie Bethlena Gabora w Konstantynopolu w celu uzyskania poparcia Turcji, a podczas ostatniej audiencji wysłuchał jego ambasadorów (o co zabiegał książę Jerzy Zbaraski)⁵⁸ ;
3. król, po kilkudniowym pobycie u siostry, wznowił podróż do Gdańska⁵⁹ ;
4. w województwie sandomierskim, pod pretekstem służby Imperatorowi, rebelianci połączyli się z konfederatami i podczas rozruchów podpalili kielecki zamek biskupa krakowskiego⁶⁰ ;
5. w ubiegłym tygodniu Kozacy dokonali napadu rabunkowego na Turków i Tatarów⁶¹ .

1. za pośrednictwem sekretarza poinformował króla o poparciu udzielonym przez papieża Oraziemu Ludovisi (†1640), markizowi z Fiano a generałowi wojsk papieskich, dla odzyskania pozycji utraconych w Valtellina⁶² , jak i o poprawie zdrowia papieża⁶³ ;
2. zgodnie z poleceniami otrzymanymi w ostatnim liście podtrzymuje relacje z dworem w celu udzielenia poparcia Imperatorowi⁶⁴ ;
3. arcybiskup Gniezna popiera, sygnalizowaną już 11 maja, prośbę króla i duchownych o wyrażenie przez papieża zgody na obchodzenie liturgicznego wspomnienia zwycięstwa nad armią turecką w dniu 10 października, połączonego z oddawaniem czci św. patronom Polski⁶⁵ .

Z kolei od momentu przybycia Lancellottiego do Warszawy cztery listy przysłał kardynał sekretarz Stanu (z datą 13, 20 i 27 V)⁶⁶ , jak też Kongregacja Propagandy Wiary (z datą 17 i 27 V)⁶⁷ . Należy tu zauważyć, że dla wymiany korespondencji wysyłanej z Rzymu do Warszawy było wówczas potrzeba średnio od czterech do pięciu tygodni (zob. tabela n. 4).

Zakończenie

• Podejmując wysiłek uzupełnienia kolejnej luki istniejącej w polskiej historiografii musimy podkreślić fakt, iż nuncjatura apostolska w Polsce od połowy XVI wieku miała charakter sejmowy, antyturecki i kontrreformacyjny. Nic więc dziwnego, że wielką doniosłość miało polecenie instrukcji początkowej nakazujące Giovanniemu Battiście Lancellottiemu nie tylko obecność na sejmach począwszy od roku 1623, ale także szczególną czujność i troskę o sprawy Kościoła Katolickiego w Polsce oraz misje i sprawy chrześcijaństwa właśnie podczas obrad sejmowych⁶⁸ . Lancellotti nie zdążył jednak dotrzeć do Warszawy w takim terminie, aby być obecnym w czasie obrad sejmu zwyczajnego zwołanego do Warszawy na dzień 24 stycznia 1624 roku, stąd też dodatkowego znaczenia nabierały początki jego działalności dyplomatycznej w Warszawie.

• Korespondencja nuncjuszów uznawana jest przez historyków za jedno z najważniejszych źródeł w badaniach nad przeszłością. Stąd już od dawna znana jest w wielu krajach inicjatywa wydawnicza zmierzająca do opublikowania akt nuncjatur w całości lub w wyborze. Edycje tego typu źródeł powstają w Niemczech i w Austrii, we Francji i w Hiszpanii, a ponadto w Portugalii, Belgii, Włoszech i Czechach. Polska nuncjatura, pomimo że nie należała do nuncjatur pierwszej rangi, to jednak na gruncie polskim jest przedstawicielstwem dyplomatycznym o tak wielkiej ciągłości i systematyczności, że nie znajduje żadnego innego odpowiednika. Stąd to poniższe studium miało na celu wzbogacenie istniejących efektów badań prowadzonych nad nuncjaturą polską już od ponad 200 lat⁶⁹ . Przy czym ostatnie dziesięciolecie zostało naznaczone zdynamizowanym wysiłkiem badawczym na rzecz krytycznej edycji akt, o czym świadczy już kilkanaście tomów Acta Nuntiaturae Polonae.

• Ponieważ w dotychczasowych polskich opracowaniach historycznych bardzo rzadko odwoływano się do analizy akt nuncjatury Giovanniego Battisty Lancellottiego, a jeśli już to miało miejsce to czyniono to w sposób pośredni, to znaczy wykorzystując jedynie odpisy, streszczenia i ekscerpty źródeł zgromadzonych w dwu nieopublikowanych Tekach Rzymskich, mamy nadzieję, iż powyższa publikacja przyczyni się do stopniowej zmiany stanu rzeczy.

• Niechaj więc za użyteczny impuls do dalszych badań oraz konkluzję powyższego przyczynku posłuży nam zwięzła i przejrzysta prezentacja nuncjusza Lancellottiego w formie kalendarium:

KALENDARIUM Giovanniego Battisty Lancellottiego (1575 - 1655)

Streszczenie artykułu dla potrzeb Redakcji "AtK"

Wobec faktu iż nuncjatura apostolska w Polsce od połowy XVI wieku miała charakter sejmowy, antyturecki i kontrreformacyjny, wielką wagę miało polecenie instrukcji początkowej nakazujące Giovanniemu Battiście Lancellottiemu dotrzeć na sejm zwyczajny zwołany w Warszawie 24 stycznia 1623 roku. Niestety zbyt optymistyczne podejście Sekretariatu Stanu do problemu błyskawicznej wymiany nuncjusza w Warszawie w warunkach jesienno-zimowych, spowodowało iż Lancellotti pomimo jednej z najszybszych podróży dotarł do Tyńca w dniu 23 lutego 1623. Ponadto był zmuszony pozostać w Krakowie dalszych 50 dni.

Stąd to podjęto próbę przybliżenia zakresu prac zrealizowanych przez nuncjusza Lancellottiego w trakcie jego pierwszego miesiąca pobytu w Warszawie - tzn. od dnia 27 kwietnia 1623 roku. Zrekonstruowana inauguracja jego działalności dyplomatycznej, otwiera badania nad przebiegiem i oceną misji posła papieskiego, którego Zygmunt III Waza, aż przez osiem lat bezskutecznie rekomendował do nadania mu godności kardynalskiej.

PRZYPISY:

1. [«]  Przyczynek złożony do druku w Redakcji Wydawnictw Wyższej Szkoły Zarządzania i Bankowości w Poznaniu (III tom "Prac Historyczno-Politologicznych").
2. [«]  Or.: AV, Arm.45, ms. 20 f. 151r.
3. [«]  Tę datę przybycia Lancellottich do Rzymu, prawdopodobnie za Teodorem Amaydenem, podaje Vittorio Spreti w: Enciclopedia Storico-Nobiliare Italiana, Milano 1931, vol. 4, p. 32. Datę o wiek późniejszą, a więc przypadającą w połowie XVI stulecia, podaje Dizionario Enciclopedico Italiano, Roma (b.r.w.), vol. 6, col. 273.
4. [«]  Zob. T. Fitych, Krąg Rodzinny - Giovanniego Battisty Lancellottiego - 31-szego nuncjusza apostolskiego w Polsce, (artykuł złożony do druku).
5. [«]  Potwierdzają to cenne studia prozopograficzne opublikowane przez Christopha Webera, zob. Beiträge zur Kirchen und Kulturgeschichte, wyd. tenże, Bd. 2 : Senatus Divinus - Verborgene Strukturen im Kardinalskollegium der frühen Neuzeit (1500-1800), Frankfurt a. Main, 1996, s. 439 (Tafel XVII u. 50)
6. [«]  "Joannes Baptista natus fuit die Dominico 20 XI 1575 hora 12 3/4 qui fuit baptizatus die ... in ecclesia St. Simonei", zob. Zamek Lauro k/Noli, Archiwum Prywatne Lancellottich (dalej cyt. Lauro, APL): Notizie genealogiche 1570-1682 f. lr; por. także "Cenni storici e biografici della Famiglia Lancellotti scritti da Giuseppina Massimo principessa Lancellotti, vedova del principe Ottavio Maria Lancellotti (1789-1852)", s.p. Dzieci Lancellottich były chrzczone od 1-go (Porzia) do 6-ciu dni po urodzeniu (Franciszek) i najczęściej w kościele "S. Laurentio in Damaso". Zob. Lauro, APL, Notizie genealogiche 1570-1632 f.lr.
7. [«]  Zob. Lauro, APL, Inwentarz 1728 f.55r; tamże karta z nowożytnym zapisem nie odnalezionego oryginału zawierającego przywilej mieszczaństwa w Perugii dla: "...Orazio, Giovanni ed Ottavio fratelli Lancellotti, figli di Paolo, il 29 marzo 1593..". Regest tego dokumentu znajduje się w Archiwum Państwowym w Perugii.
8. [«]  Ostatnia kwerenda pozwoliła ustalić, iż w dniu 13 XI 1591 r. zarówno Orazio jak i Giovanni Battista Lancellotti rozpoczęli studia w uniwersytecie w Perugii. W księdze immatrykulowanych znajdujemy zapis: "Ego Horacius Lancelottus Romanus die 13 Novembris 1591", "Ego Iohannes Baptista Lancelottus Romanus die 13 Novembris 1591". Zob. Perugia, Arch.Univ. di Perugia Matr. Scholalium ab an.1540 ad an. 1651, f. 59.
9. [«]  Po r. 1562 uniwersytet dotowany przez Kościół (sumą ok. 5951 skudów) posiadał fakultety: prawa (w w. XVI wykładano tam m.in. prawo karne), medycyny, filozofii, teologii, literatury i arytmetyki. W skład rady fakultetu prawa już przed r. 1568 wchodził słynny profesor Giovanni Paolo Lancellotti, który w tym czasie specjalizował się m.in. w prawie feudalnym, a po r. 1581 w znacznym stopniu przyczynił się do reformy statutów. Zob. O. Scavalcani, Cenni storici della universit? di Perugia, Perugia 1910, s. 42-45, 52-53.
10. [«]  Zdobyte przekazy źródłowe świadczą o szlachetnej formacji, roztropności i pobożności nuncjusza Lancellottiego, podkreślają jego erudycję, znajomość greki i łaciny oraz fakt ukończenia szkoły wyższej.
11. [«]  Zob. BV, Urb.Lat. 1073 f. 327r i tamże Barb.Lat. 1082 f. 598r. oraz Lauro, APL, Elogium b.syg. f. 4r. Christoph Weber podaje datę 28 I 1598, zob. oprac. tenże, Legati e governatore, s. 729.
12. [«]  Zob. artykuł "Cancelleria della S. Romana Chiesa", dz. cyt.
13. [«]  Sygnalizuje to H. Biaudet, Les nonciatures apostoliques permanents jusqu'en 1648, Helsinki 1910 s. 270; zob. także artykuł "Abbreviatori apostolici" w: G. Moroni, Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica., vol. 7, Venezia 1842, p. 181.
14. [«]  Jednym z pierwszych odnalezionych przekazów na ten temat jest pergaminowy oryginał brewe papieskiego z nominacją Lancellottiego na gubernatora Rimini, wystawiony w Rzymie 17 VI 1605, a przechowywany w Lauro, APL, Pergamene fasc. 25 nr 11; następnie regest nominacji papieskiej na gubernatora Faenzy, wystawionej w Rzymie 21 VIII 1606, zachowany w AV, Sec. Brev 410 f. 226rv i 229v; podaje to także B. Katterbach, Referendarii utriusque Signaturae a Martino V ad Clementem IX et praelati Signaturae supplicationem a Martino V ad Leonem XIII, Watykan 1931 p. 249 i ECat, vol. 4, col. 260.
15. [«]  Zob. Ch. Weber (oprac.), Legati e governatori dello Stato Pontificio (1550-1809) (Pubblicazioni degli Archivi di Stato - Sussidi 7), [Roma 1994], s. 729.
16. [«]  Warto tu odnotować kolejną cenną publikację zawierającą efekty rozległych badań prozopograficznych Christopha Webera, zob. Legati e governatori dello Stato Pontificio (1550-1809), oprac. tenże, Pubblicazioni degli Archivi di Stato - Sussidi 7 [Roma 1994], s. 729.
17. [«]  "Roma, 1605, 15 VI. Mercoledi [...] governatore Rimini, Lancellotto il Canonico di S. Pietro" por. BV, Urb.Lat 1073 f. 327r i 349r; ponadto brewe papieskie zawierające facultates w zakresie rozstrzygania spraw kryminalnych, którego oryginał wystawiony w Rzymie 17 VI 1605 znajduje się w Lauro, APL, Pergamene fasc. 25 nr 11 [w inwentarzu APL z 1728 roku na f. 3v posiadał on sygn.: Arm. B, parte prima, Mazzo c, n.ll] podaje: "...Magistro G.B. Lancellotto in utraque nostrae signaturae referendario civitatis nostrae Ariminensis Gubernatori(...)"; wreszcie zachowała się minuta korespondencji Pietro Aldobrandini kardynała Rawenny (w okresie 13 IX 1604 - a. 10 II 1621) do "Mons. Lancellotti governatore di Rimini", 1 III 1606 zob. BV, Ottob. Lat. 3252 f. 423r.
18. [«]  Z datą: Rzym 11 VIII 1606 znajdujemy oryginał dokumentu Sekretariatu Stanu z poleceniem dostarczenia G. B. Lancellottiemu brewe z nominacją na gubernatora miasta Faenza por. AV, Sec.Brev. 410 f. 227r i 228v oraz awizo zawarte w BV, Urb. Lat 1074 f. 434v "...Mons. Lancellotto Faenza ...Governatore"; natomiast z datą 12 VIII 1606 w Rzymie wystawiono Lancellottiemu brewe nominacyjne na gubernatora miasta Faenzy, por. AV, Sec.Brev. 410 f. 226rv i 229v.
19. [«]  Minuta brewe z nominacją na wicelegata Romanii z datą: Rzym, 7 XI 1606 zob. AV, Sec.Brev. 413 f. 130r; ponadto odnalezione zostały oryginały korespondencji G. B. Lancellottiego do kard. Scipione Borghese pisanej z Rawenny 13, 24 i 26 I 1608, zob. AV, F.Borghese III 43AB f. 231r i 313v; 288r i 295v; 307r oraz oryginały późniejszych jego listów wysłanych z Rawenny do tegoż samego adresata z dnia 25 III 1608 roku (AV, F.Borghese III 41B f. 80r i 90v) i z 16 IV 1608 roku (AV,F.Borghese III 132B f. 57r i 64v). Gianstefano Remondini w swej słynnej pracy "Della Nolana Ecclesiastica storia" prawdopodobnie inspirowany treścią inskrypcji z płyty nagrobnej, jaka zamyka grobowiec biskupa G. B. Lancellottiego w katedrze w Noli, twierdzi, iż był on także wicelegatem Bolonii. Niestety nie udało się potwierdzić tej wiadomości. Negatywny wynik dała kwerenda przeprowadzona zarówno w Archivio di Stato jak też w Biblioteca Comunale dell'Archignnasio w Bolonii. Ponadto jego nazwisko jako wicelegata Bolonii nie widnieje w wykazie sporządzonym przez M. Pasquale i M. Ferretti, Cronotassi critica dei legati, vicelegati e governatori di Bologna dal sec. XVI al XVIII, w: Atti e Memorie della Deputazione di Storia Patria per le Province di Romagna, N.S., vol. 23, Bologna 1972, pp. 117-301.
20. [«]  Regesty nominacji na wicegubernatora Benewentu z datą 17 X 1609 i 28 XII 1609 zob. Lauro, APL, Inventario 1728 f. 55r i 1833 f. 3v. W okresie od l0 IV 1607 do 4 IV 1616 na stolicy biskupiej Benewentu zasiadał kardynał Pompeius Arigoni. Zob. B. Gams, Series Episcoporum Ecclesiae catholicae, Ratisbonae 1873 p. 673.
21. [«]  Zob. BV, Barb.Lat 883 f.336v.
22. [«]  Por. "1614 - Gio. B. Lancellotti, Romano, che fu eletto da Paolo V, vescovo di Nola" zob. BV, Borg.Lat 884 f. 336v.
23. [«]  Zob. ECat, vol. 8, col. 1912-1916.
24. [«]  O takiej dacie objęcia diecezji pisze G. Remondini, dz. cyt., s. 291. Trzy lata później, podczas uroczystości Wszystkich Świętych, papież obdarzył go wysokiej rangi prałaturą: "prelato assistente in capella" - prałata otrzymującego miejsce przy tronie papieskim, analogiczne do miejsc zajmowanych przez ambasadorów w kaplicach papieskich.
25. [«]  Akta z tej wizytacji przeprowadzonej od 2 V do 17 VII 1615 r. na podstawie bulli z 28 IV 1615 r., przy współpracy oddelegowanego wizytatora - zob. Nola, AD, Sancte visite, lib. 8, f. 7-210r.
26. [«]  Po dwóch wizytacjach przeprowadzonych w czasie nieobecności biskupa Lancellottiego w latach 1626 i 1627, następnych dziewięć, pomimo pogarszającego się zdrowia, zostało przeprowadzonych z jego inicjatywy. Odbyły się one w latach 1630, 1640, 1644, 1645, 1647, 1648, 1649, 1654, 1655. Zob. Nola, AD, Serie visite lib. 9-10, 11, 12, 13, 14, 16, 17.
27. [«]  Zob. relacja ad limina z r. 1618; G. Remondini, dz. cyt., s. 292.
28. [«]  Zob. akta nuncjatury Lancellottiego z datą: 13 V, 4 XI i 4 XI 1623 oraz z 6 I , 17 II, 27 IV i 25 VI 1624.
29. [«]  W swym pierwszym liście pisanym z Krakowa w dniu 2 III 1623 nuncjusz komunikuje, że mimo trudnych warunków zimowych zrobił wszystko, aby dotrzeć na czas (nie wspomina o swej chorobie), niestety w Krakowie zastał wiadomość, że sejm po 5 dniach zakończy swe obrady. Zob. T. Fitych ANP t. 22, cz.1, N. 25 (dalej źródła opublikowane w tym tomie cytuję podająć jedynie N.).
30. [«]  Problem ten awizował w dwóch listach pisanych z Krakowa w dniu 23 marca i 6 kwietnia 1623 r. Zob. N. 30 i 37.
31. [«]  Korespondencja Antonio Francesco Cirioliego z datą: 31 III i 7, 13, 21 IV 1623 r. - zob. Or.:BV, Barb.Lat. 6582, f. 100rv; 101r; 102r;103r-104r.
32. [«]  Zob. list A. F. Cirioliego z datą 29 IV 1623 - Or.: Barb.Lat. 6582 f. 105r. Zob. także Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 22r.
33. [«]  Zob. N. 9 i NB. 4.
34. [«]  W znacznym stopniu przybliża to wymiana korespondencji, jaką prowadził z Sekretariatem Stanu, którą opublikowano w aneksie B N. 1-51. Zob. T. Fitych, Korespondencja internuncjusza audytora Antonio Francisco Cirioli z Sekretariatem Stanu w okresie od 26 XI 1622 do IV 1623 (złożono do druku).
35. [«]  Napisał m.in.: "... non h? altro che scrivere ? V.ra Signoria Ill.ma che il felice arrivo ? questa corte di Monsignor Lancellotto, seguito giovedi mattina come pia diffusamente V.ra Signoria Ill.ma intender? dalle sue lettere dal quale tenendo io per fermo che sia per ricever ancora qualche avviso, poiche ? gi? stato visitato da molti Signori della Corte, dir? solo ? V.ra Signoria Ill.ma che credo che Domani Monsignore havr? la prima audienza si che potr? io lunedi basciar le mani ? queste Maest?, et alli Ser.mi Prencipi, e poi m'inviar? ? questa volta per la strada pi? breve" - zob. NB. 51 - Barb.Lat. 6582, f. 105r.
36. [«]  Zagadnienie listów uwierzytelniających, pełnomocnictw, instrukcji i protokołu dyplomatycznego praktykowanego na dworze polskim - zob. Dyplomaci w dawnych czasach, s. 39-49 oraz W. Czapliński, Dyplomacja polska w latach 1605-1648, s. 236-239 i H. Wisner, Dyplomacja polska w latach 1572-1648, w: Historia dyplomacji polskiej, t. 2 : 1572-1795, pod red. Z. Wójcika, Warszawa 1982, s. 145-151.
37. [«]  Pisał o tym do kard. L. Ludovisiego w swym pierwszym liście wysłanym z Warszawy 28 kwietnia 1623 r.: "Hieri giunsi a questa Corte, dove se bene ho trovato il R? in purga, spero Domenica prossima ottener udienza publica dall'un, e l'altra di queste Maest?: e per ch'esse dispongono sotto li 6 di Maggio passarsene a Plozca."
38. [«]  Zob. N. 57.
39. [«]  Pastor nie podaje bliższej treści owych negocjacji. Zob. brewe z 6 I 1622, Bull.Ord. II 352; za Clemente da Terzorio, Le missioni dei minori Cappuccini, Roma 1913 I 11-20; L. von Pastor, Storia dei papi, vol. 13, 168-170; A. Giusani, La rivoluzione valtelinese - 19 luglio 1620. Raccolta dei studi storici sulla Valtellina), t. 2, Milano 1940, s. 20-58, 94-143; E. Mazzali, G. Spini, Storia della Valtellina e della Valchiavenna, t. 2, Editore Bissoni Sandrio 1969, s. 58-73; I cappucini. Fonti documentarie e narrative del primo secolo (1525-1619), red. V. Criuscolo, Roma 1994, s. 63-64. W opracowaniach na temat rządów króla Zygmunta III brak wzmianki o możliwości jego podróży do Valtellina. Zob. J. U. Niemcewicz, Dzieje panowania Zygmunta III, Warszawa 1819; H. Wisner, Zygmunt III Waza. Zob. także - Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 22r.
40. [«]  Zob. tamże; wzmiankowany list z 18 III 1623 nie został odnaleziony.
41. [«]  Zob. N. 43, 48.
42. [«]  Zob. G. Marescotti, dz. cyt., s. 18.
43. [«]  Tamże.
44. [«]  Nuncjusz relacjonował to dopiero w swym liście z dnia 9 maja 1623 - BV, Barb.Lat. 6583 f. 23r. Zob. N. 46.
45. [«]  O konieczności szybkiego przybycia nuncjusza na dwór m. in. ze względu na wakujące biskupstwo włocławskie, awizował internuncjusz F. Cirioli z Warszawy już 31 III 1623. Zob. BV, Barb.Lat. 6582, f. 100rv - NB. 47. Zob. T. Fitych, Pierwszy Proces Informacyjny sporządzony w nuncjaturze Giovanniego Battisty Lancellottiego (02-11 V 1623 Warszawa, Andrzej Lipski wskazany na diecezję kujawską, (złożono do druku).
46. [«]  Andrzej Lipski (†1631), konwertyta z protestantyzmu, wybitny prawnik, w 1605 kustosz gnieźnieński i płocki, w 1612 kanonik krakowski, a od 1616 scholastyk tamże, bp łucki w latach 1617-1624, w 1618 podkanclerzy koronny, a od 1620, po śmierci Stefana ?ółkiewskiego, kanclerz koronny, bp kujawski w latach 1623-1630 i krakowski w okresie od 1630-1631. Zob. W. Czapliński, Andrzej Lipski, PSB, t. 17, s. 415-417.
47. [«]  Dysertacja Krzysztofa Chłapowskiego dokumentuje, że w latach 1587-1648 liczba biskupów, którzy w swej karierze nie mieli oparcia w rodzinie, wynosiła 38, czyli 52,1%. Zawdzięczali oni swoją promocję innym koneksjom. Biskup Andrzej Lipski jest tutaj przykładem protekcji ze strony osób duchownych nie będących jego krewnymi. W r. 1616 był on już administratorem diecezji krakowskiej. Zob. K. Chłapowski, Elita senatorsko-dygnitarskaKorony za czasów Zygmunta III i Władysława IV, Warszawa 1996, s. 155 i 175. Piotr Tylicki (†1616) był kolejno biskupem chełmińskim, warmińskim, kujawsko-pomorskim i krakowskim, natomiast Jan Tarnowski (†1605) - biskupem poznańskim, kujawsko-pomorskim, arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim i prymasem Polski.
48. [«]  Byli to: Hieronim Cielecki, referendarz koronny (protegowany ze strony bpa P. Tylickiego), dziekan krakowski, prepozyt poznański i płocki; Andrzej Górski, kasztelan kamieniecki, podskarbi nadworny koronny, starosta owrucki; Jan Lipski (protegowany przez Feliksa Kryskiego i Jakuba Zadzika), sekretarz wielki i kantor włocławski; Jakub Zadzik, sekretarz wielki i prepozyt krakowski; Samuel Ciołek, dworzanin królewski; Piotr Gembicki, dziekan włocławski, sekretarz królewski i kustosz gnieźnieński. Zob. AV, AC, Proc.Consist. ms. 19 f. 173r-188v - N. C. 8.
49. [«]  Zob.T. Fitych, Pierwszy Proces Informacyjny sporządzony w nuncjaturze Giovanniego Battisty Lancellottiego (02-11 V 1623 Warszawa, Andrzej Lipski wskazany na diecezję kujawską, (złożono do druku).
50. [«]  Zob. BV, Barb.Lat. 6583 f. 13rv - N. 45. Kongregacja Propagandy Wiary była przedmiotem uwagi Klemensa VIII, ale w 22 lipca 1622 powołał ją do życia Grzegorz XV. Jej cel prezntuje fragment instrukcji G. B. Lancellottiego nuncjusza w Polsce z dnia 14 grudnia 1622 r. :"? noto a V.ra Signoria che la Santit? di N.ro Signore, rinnovando o di nuovo instituendo la Congregatione tanto importante per ampliar la fede, ordinata gi? da Clemente ottavo di felice memoria, e poco appresso tralasciata, ha eccitati non meno i suoi Nuntii che tutti i Prelati e religiosi della [2v] Chiesa Santa ad attendere alla conversione e mantenimento de' fedeli". (Zob. Lauro, AL, Arm.B, pars 2, fasc. H, n. 25 f. 2r-2v). W skład kongregacji weszło 13 kardynałów (jak twierdzi Ludwik Pastor była to elita kolegium kardynalskiego: Sauli, Farnese, Bandini, Sordis, Barberini, Millini, Borja, Ubaldini, Gobeluzio, Baliero, Ludovisi i Sacrati) dwaj prałaci: Giovan Battista Bives i Giovanni battista Agucchi oraz sekretarz Francesco Ingoli rodem z Ravenny.
51. [«]  Kongregacja została powołana do życia 22 czerwca 1622 bullą "Inscrutabili divinae providentiae". Miała ona formę stałego kolegium kardynałów z kardynałem prefektem na czele, ale duszą był sekretarz, prałat wybrany spoza kręgu hierarchów. Zob. Reg.: APF, Lett. Volg. 2, f. 39rv - N. 15.
52. [«]  Valtellina - dolina alpejska w Lombardii; ważny punkt komunikacyjny i strategiczny, od 1512 na mocy traktatu w Teglio w posiadaniu Gridżonów; w XVI-XVIII w. centrum walk religijnych i politycznych oraz zabiegów m.in. obu linii Habsburgów; od najazdu Hiszpanii w 1620 aż do 1638 Valtellina była obiektem starć i podziału wpływów pomiędzy: Hiszpanią, Francją, Wenecją i protestancką Ligą Gryzonów. W Rezio, kantonie szwajcarskich Gridżonów, gdzie w efekcie walk religijnych 1618 doszło do uwięzienia biskupa, zajęcia dóbr kościelnych i profanacji rzeczy sakralnych, Gridżoni popierani przez protestantów z Berna do końca 1621 roku z całym okrucieństwem występowali przeciw katolikom.
    Po powstaniu Kongregacji Propagandy Wiary w 1622 r. do Valtelliny została wysłana pierwsza misja kapucynów, zgodnie z poleceniem papieża i arcyksięcia bpa Strasburga oraz Passau. Było to spełnieniem życzenia Karola Boromeusza z roku 1572, aby kapucyni czuwali tam nad reformą katolicką.
53. [«]  Zob. BV, Barb.Lat. 6583 f. 23r-24r - N. 46.
54. [«]  Miasto Gdańsk momentami prowadziło politykę niezależną albo wręcz przeciwstawną interesom Polski. Zob. W. Czapliński, Dyplomacja polska w latach 1605-1648, w: Polska służba dyplomatyczna XVI-XVIII wieku, pod red. Z. Wójcika, Warszawa 1966, s. 230.
55. [«]  Płock, miasto na prawym brzegu Wisły; siedziba biskupa od 1075 r. W r. 1623 bp Henryk Firlej podjął tu Zygmunta III, podróżującego z Warszawy do Gdańska.
56. [«]  Zob. APF, SOCG 337 f. 339r - N. 47.
57. [«]  Zob. N. 46. - z 9 V 1623; Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 23r-24r.
58. [«]  Zob. N. 55. z 25 v 1623 - Reg.: Lauro, AL, Registro f. 9rv.
59. [«]  Zob. N. 53. z 17 V 1623 - Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 16r.
60. [«]  Zob. N. 55. z 25 v 1623 - Reg.: Lauro, AL, Registro f. 9rv.
61. [«]  Zob. N. 55. z 25 v 1623 - Reg.: Lauro, AL, Registro f. 9rv.
62. [«]  Zob. N. 50. z 12 V 1623 - Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 15rv.
63. [«]  Zob. N. 53. z 17 V 1623 - Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 16r.
64. [«]  Zob. Reg.: Lauro, AL, Registro f. 9rv - N. 54.
65. [«]  Zob. Reg.: Lauro, AL, Reg.Lett. f. 9v-10r - N.56.
66. [«]  Zob. N. 51, 55, 58 i 59.
67. [«]  Zob. N. 53 i 57.
68. [«]  Uwagi i wskazania Sekretariatu Stanu dotyczące sejmów znajdowały szczególne miejsce w każdej instrukcji początkowej. Zob. m. in. instrukcja O. Viscontiego z VI 1630 r. - W Biliński, ANP XXIV t. 1, s. 30.
69. [«]  Najbardziej kompleksowej prezentacji i oceny wielowiekowego wysiłku badawczego dokonał H. D. Wojtyska, Nuntiorum Series Chronologica, s. 83-172. W mniejszym stopniu zagadnienie to podjęli W. Gramatowski, Polonika liturgiczne w Kongregacji Obrzędów 1588-1632. Studium z dziejów Kurii Rzymskiej, (Bobolanum ; 13), Rzym 1988, s. 19-30 i W. Tygielski, Z Rzymu do Rzeczypospolitej. Studia z dziejów nuncjatury apostolskiej w Polsce XVI-XVII w. Warszawa 1992, s. 6-11.
70. [«]  Lauro, APL, Notizie genealogiche 1570-1632, f.1r.
71. [«]  Biaudet H., Les nonciatures apostliques permanents jusqu’en 1648, Helsinki 1910, s.270.
72. [«]  Lauro, APL, Pergamente fasc. 25 nr 11.oraz Kattenbach B., Referendarii utriusque signaturae a Martino ad Clementem IX et prelati signaturae supplicationem a Martino V ad Leonem XIII, Watykan 1931 p. 249 i HCat, t. IV, p. 260.
73. [«]  BV, Urb.Lat. 1073 f.327r oraz Lauro, APL, Elogium b.s. f. 4r.
74. [«]  BV, Urb.Lat. 1073 f.327r i 349r.
75. [«]  AV,Sec.Brev. 410 f.227r i 228v oraz BV, Urb.lat. 1074 f.434v.
76. [«]  AV, Sec.Brev. 413 f.130r.
77. [«]  Lauro, APL, Inventario 1728 f.55r i 1833 f. 3v.
78. [«]  Lauro, APL, pergamene fasc. 25, b.n.
79. [«]  Or.: AV, Arm.45, ms. 20 f.151r.
80. [«]  Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 1r-v. Listy rekomendacyjne świadczą o planowanym dotarciu nuncjusza do: Florencji w dniu 25 XI 1622 - (zob. Reg.: AV, Arm. XLV, 20 f. 151v-154v); a 26 XI 1622 do Modeny i Mantui - (zob. Reg.: AV, Arm. XLV, 20 f. 156v-157v).
81. [«]  Or. BV, Barb.Lat. 6582 f. 82r - wyjechał z Wenecji. Podróż do Wenecji wydłużyła się z powodu szerzącej się zarazy, która prze 20 dni blokowała także podróż kard. C de Torresa (zob. Reg.: BV, Barb.Lat 6582 f. 3r).
82. [«]  Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 2r; Reg.: Lauro, AL., Registro f.4r.
83. [«]  Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 3r; Reg.: Lauro, AL., Registro f.4rv.
84. [«]  Or.: Lauro AL, Arm. B 3a, fasc. R, 2, f. 3r-4r.
85. [«]  Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 9r; Reg.: Lauro, AL., Registro f.4v.
86. [«]  Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 21r.
87. [«]  Or.: BV, Barb.Lat. 6583 f. 22r; Barb.Lat. 6582 f. 105r (przybył w czwartek rano)
88. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol. 38 k.125r.
89. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol.38 148r.
90. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol. 38 k.187r-189r.
91. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol. 38 k.190 r-v.
92. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol. 38 k.193 r-v.
93. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol.38 k.198 r-v.
94. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol. 38 k.4r-v.
95. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol. 39k. k.144r-145r
96. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol. 39 f.150r-151v.
97. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol. 39 f. 154r.
98. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol. 39 k.157r-v-162r
99. [«]  Reg.: Org.: AV, Nunz. Pol. 39k. 164r-166r
100. [«]  Or.: AV, Nunz. Pol. 39 k. 175r-176v.
101. [«]  AV, Nunz. Pol. 39 k. 172r.
102. [«]  Or.: AV Nunz.Pol. 39k 183r-185r oraz 186r.
103. [«]  AV, Nunz. Pol.41 k. 86r-v.
104. [«]  AV, Nunz.Pol. 41 f. 86r.
105. [«]  Nola, Archiwum Diecezjalne, Liber defunctorum I, II, III f.2v.